nga Calvin R. Stapert¹

Në adhurimin e krishterë, psalmodia zë vendin e parë. … Psalmet dhe kantikët biblikë renditen përpara çdo kompozimi lirik me origjinë thjesht kishtare, sepse ata janë fjala e frymëzuar e Perëndisë. Për këtë arsye atyre u është dhënë gjithmonë një përparësi e veçantë, siç e dëshmon vendi mbizotërues që zënë në të gjitha oficet e Kishës.²

— Joseph Gelineau

Ky vëzhgim i Joseph Gelineau-së, kompozitorit dhe studiuesit katolik të liturgjisë të shekullit të njëzetë, tingëllon çuditërisht i ngjashëm me atë që Gjon Kalvini kishte thënë katër shekuj më parë: „Prandaj, edhe sikur të kërkojmë larg e gjerë dhe të hetojmë në çdo anë, nuk do të gjejmë këngë më të mira, as këngë më të përshtatshme për [adhurimin] sesa Psalmet e Davidit, të cilat Fryma e Shenjtë i krijoi dhe i shqiptoi nëpërmjet tij.“³

Por as Kalvini nuk po thoshte diçka të re. Ai, ashtu si Gelineau, i bënte jehonë entuziazmit të hershëm të krishterë për psalmet — një entuziazëm që arriti kulmin e tij të paparë dhe të patejkaluar në shekullin e katërt, kur etër të kishës si Vasili, Gjon Gojarti dhe Ambrozi i dhanë zë një lëvdate të pakursyer për psalmet. Ata mblodhën gjithë elokuencën e tyre të konsiderueshme për t’i nxitur besimtarët t’i këndonin psalmet çdo ditë. Vasili, për shembull, thoshte:

I gjithë Shkrimi është i frymëzuar nga Perëndia dhe i dobishëm. … Por libri i Psalmeve përfshin gjithçka që është e dobishme në të gjithë të tjerët. Ai profetizon gjërat që do të vijnë, i sjell ndër mend ngjarjet e historisë, jep ligje për jetën, këshillon se ç’duhet bërë. Dhe në tërësi ai është një thesar udhëzimesh të mira, që i siguron me kujdes secilit atë që i është e dobishme. Sepse ai shëron plagët e vjetra të shpirtrave dhe atyre të sapoplagosurve u sjell lehtësim të menjëhershëm; ai u shërben atyre që janë të sëmurë dhe i ruan ata që janë të shëndetshëm; dhe i largon krejtësisht të këqijat, sado të mëdha dhe të çfarëdo lloji qofshin, që sulmojnë shpirtrat në jetën tonë njerëzore; dhe këtë e bën me anë të një bindjeje të matur mirë në kohë, që frymëzon një përsiatje të shëndetshme. …

Psalmi është qetësia e shpirtrave, arbitri i paqes, që frenon çrregullimin dhe trazimin e mendimeve, sepse ai e zbut pasionin e shpirtit dhe e përmban shfrenimin e tij. Psalmi lidh miqësi, bashkon të ndarët, ndërmjetëson mes armiqve. Sepse kush mund ta quajë ende armik atë, me të cilin ka ngritur një zë të vetëm drejt Perëndisë? Kështu që të kënduarit e psalmeve sjell dashurinë, më të madhen e të mirave, duke krijuar harmoni si një lidhje bashkimi dhe duke e bashkuar popullin në simfoninë e një kori të vetëm.

Psalmi i dëbon demonët, thërret ndihmën e engjëjve, jep armë kundër tmerreve të natës dhe jep pushim nga mundimi i ditës; për fëmijët e vegjël ai është siguri, për burrat në lulen e moshës stoli, për pleqtë ngushëllim, për gratë stolia më e përshtatshme. Ai i popullon vetmitë, i disiplinon sheshet e tregut. Për fillestarët është një fillim; për ata që përparojnë, një shtim; për ata që po përfundojnë, një mbështetje. Psalmi është zëri i kishës. Ai i gëzon ditët e festës; ai krijon një pikëllim që pajtohet me vullnetin e Perëndisë, sepse psalmi nxjerr lot edhe nga një zemër guri.⁴

Ndonëse është e qartë se Vasili nuk ngurron të përdorë hiperbolën për të bërë një pohim, po aq e qartë është, për këdo që ka hulumtuar historinë e muzikës në kishën e krishterë, se psalmet kanë zënë një vend të veçantë — dhe jo pa arsye. Në themel të të gjitha arsyeve të veçanta të Vasilit për vlerësimin e psalmeve qëndron një tipar që i bën ata të papërsëritshëm: ata mund të funksionojnë njëkohësisht si Fjala e Perëndisë drejtuar neve dhe si fjalët tona drejtuar Perëndisë. Siç e shprehu Gelineau, „psalmodia nuk e humbet kurrë karakterin e saj të dyfishtë, si fjalë e Perëndisë dhe si lutje e bashkësisë“.⁵

Një vështrim i kujdesshëm në historinë e muzikës së kishës do të tregojë se Gelineau e tepronte vetëm pak, kur thoshte se psalmeve „u është dhënë gjithmonë një përparësi e veçantë“. Sepse, ndonëse ky pohim nuk mund të qëndrojë në çdo rast, nuk ka asnjë dyshim se psalmet kanë qenë tekstet më gjerësisht të përdorura dhe më përgjithësisht të dashura që të krishterët kanë kënduar ndonjëherë. Nëse psalmet nuk kanë qenë në çdo çast dhe në çdo vend tekstet e parapëlqyera për t’u kënduar, ata rrallë janë lënë pas dore. Zakonisht kanë qenë të spikatur; shpesh kanë qenë mbizotërues. Dhe në disa kohë, mes disa të krishterëve, ata kanë qenë të vetmet tekste që janë kënduar në adhurimin publik.

Psalmet në adhurimin e tempullit

Psalmet, natyrisht, erdhën në kishë nga judenjtë. Por përtej kësaj, pak mund të themi me siguri për origjinën dhe historinë e tyre të hershme. Tradita ia ka atribuuar prej kohësh të gjithë psalmet Davidit. Por ndonëse ka gjasa që disa prej tyre të shkojnë deri tek ai, është e pamundur të përcaktohet me siguri cilët i shkroi ai dhe cilët i shkruan të tjerë sipas stilit të tij. Gjatë shekujve pas Davidit — dhe me gjasë nën ndikimin e këtij „psalmisti të ëmbël të Izraelit“ (2 Sam. 23:1) — psalmet vazhduan të kompozoheshin, të redaktoheshin dhe të përmblidheshin, derisa, në shekullin e tretë para Krishtit, të 150 psalmet qëndruan së bashku si një libër kanonik himnesh judaike me vlerë të pakrahasueshme.

Nëse historia e hershme e psalmeve mbetet e errët për syrin tonë, po ashtu mbetet edhe funksioni i tyre. A u kompozuan ata fillimisht për qëllime liturgjike? Disa studiues mendojnë se po; të tjerë nuk pajtohen. Shumica, megjithatë, bien dakord se, cilido qoftë funksioni i tyre fillestar, psalmet, gjatë procesit të mbledhjes dhe të përmbledhjes, u përshtatën për qëllime liturgjike — në veçanti, për t’u kënduar gjatë riteve të flijimit që kryheshin në tempull.

Informacioni për mënyrën se si përdoreshin psalmet në adhurimin e tempullit është i pakët. Referencat e pakta në librat historikë dhe profetikë të Dhiatës së Vjetër nuk na çojnë shumë larg drejt një ideje se si ishte muzika në adhurimin e tempullit. Dhe meqenëse asgjë nga ajo muzikë nuk u shkrua, nuk do të dimë kurrë shumë për të — përtej faktit se ajo ishte në duart e levitëve dhe se përfshinte shoqërim instrumental krahas të kënduarit. Mund të hamendësojmë se në adhurimin, të paktën të tempullit të parë dhe të dytë, të kënduarit e psalmeve në kohën e flijimit ishte një ngjarje mjaft e përpunuar, e kryer nga këngëtarë dhe instrumentistë të stërvitur mirë, të cilët përdornin formula melodike ose modele recitimi.

Kemi një pamje disi më të qartë të adhurimit të tempullit rreth kohës së Jezusit, falë disa përshkrimeve mjaft të hollësishme që gjenden në Mishnah, një redaktim i Talmudit nga rreth viti 200 pas Krishtit. Çdo ditë të vitit kishte dy flijime solemne, një në mëngjes dhe një pasdite. Të shtunave dhe në ditët e festave kishte flijime shtesë. Shërbesat fillonin me priftërinjtë që u binin tri herë trumbetave të tyre të argjendta. Pastaj

hapej porta e madhe e shenjtërores, qengji therej dhe gjymtyrët e tij përgatiteshin për flijim. Në këtë pikë pjesëmarrësit tërhiqeshin për lutje në Dhomën e Gurit të Gdhendur. … Ata recitonin tri gjëra: (1) Dhjetë Urdhërimet; (2) Shema-n, „Dëgjo, o Izrael“ [LiP. 6:4–9]; dhe (3) një numër bekimesh që përbënin bërthamën e asaj që do të bëhej tetëmbëdhjetë bekimet e Tefillah-së [lutjeve]. …

Shërbesa vazhdonte ndërsa dy priftërinj, të zgjedhur me short, shkonin në Shenjtërore për ofertën solemne të temjanit përpara Vendit Shumë të Shenjtë. Ndërsa ata kalonin oborrin drejt Shenjtërores, një zyrtar hidhte përtokë një grabujë të madhe, magrefah-un, me një kërcitje legjendarisht të fortë. Kjo ishte shenja që pjesëmarrësit të përgatiteshin për aktet përfundimtare të shërbesës, dhe në përputhje me këtë muzikantët levitë mblidheshin mbi duchan, një platformë ngjitur me pjesën e popullit në oborrin e brendshëm nga lindja. Ndërsa ofrohej temjani, populli lutej si brenda, ashtu edhe jashtë oborrit të tempullit. Pasi e kryenin ofertën, priftërinjtë e zgjedhur tërhiqeshin nga Shenjtërorja dhe, së bashku me priftërinjtë e tjerë, e bekonin popullin nga shkallët e Shenjtërores. Gjymtyrët e qengjit mbarteshin pastaj lart rampës së altarit dhe hidheshin mbi zjarr. Dy priftërinj u binin tri herë trumbetave, segan-i tundte një pëlhurë, zyrtari i tempullit që ishte „mbi cimbalet“ i përplaste ato me njëra-tjetrën dhe, ndërsa libacioni i verës derdhej mbi zjarr, levitët këndonin një psalm, të shoqëruar nga instrumentet me tela nevel dhe kinnor. Shërbesa e mëngjesit — dhe po ashtu edhe ajo e pasdites — përfundonte me mbarimin e psalmit.⁶

Ky përshkrim i liturgjisë së tempullit e konfirmon përshtypjen që kemi për psalmodinë e tempullit nga burimet e Dhiatës së Vjetër:

• Ajo ishte pjesë e një liturgjie tejet të formalizuar.
• Ajo ishte e lidhur ngushtë me flijimin.
• Ajo kryhej nga levitët (domethënë nga muzikantë të stërvitur mirë, „profesionistë“).
• Ajo shoqërohej me instrumente me tela (domethënë me instrumentet më të buta, që mund ta mbështesnin këngën pa i mbuluar e pa i errësuar fjalët).

Ky tipar i fundit dëshmon natyrën e përqendruar te fjala të psalmodisë judaike, një karakteristikë që e dallonte atë nga muzika e riteve flijuese të fqinjëve paganë të Izraelit. Muzika pagane e flijimeve paraqiste zakonisht tingullin dehës të instrumenteve të zhurmshme me gjuhëz të dyfishtë dhe ritmet e vallëzimit, ku fjalët ishin të tepërta. Përkundrazi, në muzikën e tempullit judaik fjalët ishin parësore dhe sundonin ritmet. Instrumentet me tela që shoqëronin këngën mbështesnin vijën vokale monofonike, ndoshta me ndonjë zbukurim heterofonik, por pa i mbuluar kurrë fjalët. Trumbetat dhe cimbalet përdoreshin më vete vetëm për të sinjalizuar fillimin e psalmit dhe vendet në fund të seksioneve, ku adhuruesit duhej të përuleshin me fytyrë përtokë.

Psalmodia në sinagogë

Psalmodia në sinagogat judaike ishte shumë e ndryshme nga ajo e tempullit. Mbledhjet në sinagoga nuk përqendroheshin te flijimi dhe, për rrjedhojë, nuk kërkonin klasat priftërore dhe levitike — as muzikantët e tyre të stërvitur posaçërisht. Psalmodia e sinagogës, pra, ishte pa dyshim e thjeshtë — ndoshta pak më shumë se një recitim lehtësisht i zbukuruar — dhe nuk përdorte instrumente.

Kur u bë psalmodia tipar i rregullt i mbledhjeve të sinagogës? Për një kohë të gjatë shumica e studiuesve pajtoheshin se psalmodia luante një rol të rëndësishëm në sinagogat judaike në kohët parakristiane dhe se psalmodia e krishterë e hershme ishte një trashëgim nga praktika e sinagogës. Mendohej se adhurimi i sinagogës përpara erës së krishterë përbëhej nga katër përbërës kryesorë — leximi i Shkrimit, shtjellimi i leximit, lutja dhe psalmodia.

Hipoteza se psalmodia e krishterë e hershme ishte trashëgimi e praktikës së sinagogës mbështetej, megjithatë, më shumë në supozime të arsyeshme dhe në hamendje sesa në dëshmi konkrete. Një hetim i kujdesshëm i dëshmive të mbijetuara zbulon se leximi i Shkrimit dhe shtjellimi i tij ishin ngjarje të rregullta në mbledhjet e sinagogës. Vini re, për shembull, rrëfimet e njohura të Jezusit dhe të Palit në sinagogë, të dokumentuara përkatësisht te Luka 4:14–27 dhe Veprat 13:14–43. Jezusi lexoi dhe komentoi një pjesë nga Isaia, dhe Pali, pasi dëgjoi leximet nga Ligji dhe Profetët, i foli kuvendit në përgjigje të ftesës së krerëve të sinagogës drejtuar kujtdo që kishte „ndonjë fjalë këshillimi për popullin“ (Veprat 13:15).

Por mungojnë dëshmitë për lutjen dhe psalmodinë si veprimtari të rregullta e të përcaktuara. Nuk ka dyshim se lutej, por askund sinagoga nuk quhet, si tempulli, „shtëpi lutjeje“. Dhe askund në Dhiatën e Re nuk na thuhet se dikush shkoi në sinagogë për t’u lutur. Kur na thuhet se njerëzit shkuan për t’u lutur, është pa përjashtim në tempull ose në një shtëpi. Kur na thuhet se njerëzit shkuan në sinagogë, ishte për të folur ose për të debatuar. Pamja e sinagogës që del nga kohët parakristiane dhe të krishtera të hershme, pra, është ajo e një forumi publik për leximin, studimin dhe diskutimin e ligjit dhe të profetëve, si dhe e një vendi për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve në atë që ne do ta quanim çështje laike.

Kur tempulli u shkatërrua në vitin 70 pas Krishtit, në sinagogë ndodhën ndryshime. Me tempullin tashmë të zhdukur, sinagoga filloi të merrte përsipër disa nga elementet e adhurimit formal, duke përjashtuar, natyrisht, flijimet. Duket, për shembull, se pas shkatërrimit të tempullit, Shema — „Dëgjo, o Izrael: Zoti, Perëndia ynë, Zoti është një“ (LiP. 6:4) — dhe Tefillah — një varg prej tetëmbëdhjetë lutjesh që fillojnë me „I bekuar je ti, o Zot“ — kaluan në sinagogë dhe, me kalimin e kohës, u bënë tipare të rregullta të liturgjisë së saj.

Psalmodia e rregullt mungon po aq dukshëm sa edhe lutja formale nga burimet e informacionit për sinagogën në kohët parakristiane dhe të krishtera të hershme. Ka gjasa që psalmet të kenë qenë ndonjëherë ndër leximet e Shkrimit (ndonëse, teknikisht, ata nuk bënin pjesë në ligjin dhe profetët që përmenden shprehimisht në burimet tona, por në Hagiografa [„Shkrimet“], pjesën e tretë të Shkrimeve judaike). Si lexime të Shkrimit, ata do të jenë intonuar me një formulë të thjeshtë recitimi, si leximet e tjera. Për shkak të cilësive të tyre poetike, recitimi i psalmeve mund të ketë prirur drejt një interpretimi më melodioz dhe më lirik. Por si pjesë e rregullt, e përcaktuar dhe dallueshëm muzikore e veprimtarive në sinagoga, psalmodia duket se ka qenë një ardhëse e vonë. Në fakt, dëshmia më e hershme konkrete për psalmodinë si përbërës i veçantë muzikor i liturgjisë së sinagogës vjen nga shekulli i tetë pas Krishtit. Traktati i shekullit të tetë Sopherim i rendit psalmet ditore që përdoreshin në sinagogë. Ata duhej të këndoheshin në fund të shërbesës së sinagogës, të paraprirë nga një referencë e qartë për psalmodinë e tempullit: „Kjo është dita e parë [ose e dytë, etj.] e javës, në të cilën levitët thoshin …“ Veçanërisht interesante, siç ka vënë në dukje James McKinnon, është se edhe në këtë datë kaq të vonë, u „gjykua e nevojshme … të sajohej një farë justifikimi për përdorimin [e psalmeve] në mungesë të flijimit“⁷ — një tregues tjetër se u desh një kohë e konsiderueshme pas shkatërrimit të tempullit, që psalmodia, si veprimtari specifike muzikore-liturgjike, ta gjente rrugën e saj në adhurimin e sinagogës.

Psalmet në adhurimin e krishterë të hershëm

Psalmodia e krishterë e hershme ka gjasa të ketë qenë më e ngjashme, në stil, në mënyrë interpretimi dhe në karakter, me psalmodinë që u gjet më vonë në sinagogë sesa me psalmodinë e tempullit. Ajo ishte e thjeshtë, e kryer nga „amatorë“ dhe pa shoqërim instrumental. Duke pasur parasysh lidhjen e ngushtë të psalmodisë së tempullit me flijimin dhe mungesën e mundësive të krishterimit të hershëm për zhvillimin institucional të koreve të stërvitura dhe të ansambleve instrumentale si ato të levitëve, nuk është për t’u habitur që krishterimi i hershëm nuk ndoqi shembullin e tempullit në psalmodinë e tij. Por nëse ajo nuk erdhi nga tempulli, dhe nëse psalmodia e sinagogës ishte një zhvillim kaq i vonë, nga erdhi psalmodia e krishterë e hershme?

Kjo pyetje tradhton një supozim të fshehur, që ka fjetur për një kohë të gjatë në mendjet e studiuesve. Supozimi ishte se psalmet ishin ekskluzivisht, ose të paktën kryesisht, muzikë tempulli ose sinagoge. E vërteta është, siç do ta tregojë një lexim i kujdesshëm i burimeve, se psalmet ishin po aq „muzikë shtëpie“ sa edhe „muzikë kishe“. Si për judenjtë, ashtu edhe për të krishterët e hershëm, psalmet ishin pjesë e rëndësishme e jetës së përditshme.

Familjet judaike ofronin shumë raste, formale dhe joformale, për të kënduar.

Mbledhjet përkatëse fetare joformale të familjes janë ato raste të afërta, kur prindërit përmbushin detyrat e tyre si mësues fetarë të fëmijëve të tyre. Konteksti i 4 Makabenjve xviii.15 sugjeron se nuk ishte e pazakontë, në një familje të devotshme, që i ati t’u këndonte psalme fëmijëve të tij në raste të tilla. Të kënduarit e psalmeve mund të konsiderohet, pra, si shoqërues i zakonshëm i jetës fetare të familjes në shtëpi.⁸

Rastet formale që përfshinin të kënduarit e psalmeve ishin dasmat, varrimet dhe, më e rëndësishmja, Pashka.

Rituali i Pashkës kishte dy pjesë të njëpasnjëshme. E para ishte publike dhe zhvillohej në tempull. … Pjesa e dytë ishte private dhe zhvillohej në dhoma brenda qytetit. Ajo përbëhej nga darka e Pashkës, në të cilën secila familje, secila në dhomën e vet, hante mishin e pjekur të qengjave që ishin flijuar më parë. Gjatë darkës … bekimet dhe lutjet ofroheshin nga kryefamiljari, dhe jepeshin shpjegime për kuptimin e rastit dhe për simbolikën e ushqimeve. Përfshihej gjithashtu të kënduarit e detyrueshëm i Hallel-it [Ps. 113–118]. … Pas shkatërrimit të tempullit, pjesa familjare e ritualit u ruajt.⁹

Ka shumë gjasa që „himni“ që Jezusi dhe dishepujt e tij kënduan në Darkën e Fundit të ketë qenë pikërisht ky grup psalmesh Hallel (shih Mat. 26:30).

Nga dëshmitë e mbijetuara, pra, duket se burimi i psalmodisë së krishterë të hershme ka gjasa të ketë qenë më shumë familja judaike sesa sinagoga judaike. Për më tepër, ndonëse dëshmitë janë të pakta, duket se psalmodia e krishterë e hershme ishte më shumë tipar i rregullt i familjeve të krishtera sesa i adhurimit formal.

Përshkrimi më i qartë dhe më i plotë i mbijetuar i një Eukaristie të krishterë të hershme të së dielës vjen nga Justin Martiri (vd. rreth vitit 165). Në të nuk ka asnjë fjalë për të kënduarit:

Dhe në ditën që quhet e diellit mbahet një mbledhje në një vend të vetëm për të gjithë ata që jetojnë në qytete dhe në fshat; dhe kujtimet e Apostujve dhe shkrimet e Profetëve lexohen për aq kohë sa e lejon koha. Pastaj, kur lexuesi ka mbaruar, ai që kryeson flet, duke dhënë nxitje dhe këshillim për t’i përngjarë këtyre veprave fisnike. Pastaj ne të gjithë ngrihemi së bashku dhe ofrojmë lutje. Dhe kur, siç thamë më lart, i kemi mbaruar lutjet, sillet buka, dhe vera dhe uji, dhe ai që kryeson ofron gjithashtu lutje dhe falënderime, sipas aftësisë së tij, dhe populli jep pëlqimin e tij duke thirrur „Amen“. Dhe bëhet shpërndarja për secilin dhe pjesëmarrja në atë mbi të cilën është thënë falënderimi, dhe ajo u çohet nga dhjaku atyre që nuk janë të pranishëm.¹⁰

Natyrisht, është e rrezikshme të argumentosh nga heshtja. Por heshtja e Justinit është bindëse, sepse përshkrimi i tij është kaq i qartë, i drejtpërdrejtë dhe i renditur. Përsëri, si në rastin e sinagogës, do të ishte t’u vije shumë peshë dëshmive të pakta dhe të shkoje kundër arsyes së shëndoshë, po të pohoje se Psalmet mungonin krejtësisht nga adhurimi i krishterë i hershëm. Ata mund të kenë qenë fare mirë ndër „shkrimet e Profetëve“ që lexoheshin ose (më me gjasë) intonoheshin. Dhe duke pasur parasysh qëndrimin pozitiv ndaj të kënduarit që apostujt Pal dhe Jakob shfaqin në letrat e tyre, do të ishte e pabesueshme të pohoje se të kënduarit mungonte krejtësisht nga adhurimi i krishterë i hershëm. Por dëshmitë nuk na lejojnë të ruajmë një pamje të adhurimit të krishterë të hershëm, në të cilën të kënduarit e psalmeve të ishte tipar liturgjik i përcaktuar dhe i rregullt.

Është veçanërisht interesante të vihet re se dëshmitë e mbijetuara na japin një pamje shumë më të qartë të psalmodisë së krishterë të hershme në shtëpi, veçanërisht në vaktet e përbashkëta, ndër të cilat agape (festa e dashurisë) është më e njohura. Kjo përkon me situatën judaike dhe i jep mbështetje teorisë se jeta e përditshme judaike, më shumë se sinagoga, ishte burimi i psalmodisë së krishterë të hershme. Pjesa që vijon nga Cipriani (vd. 258) është një shembull i përshkrimeve të psalmodisë në vakte, që gjejmë në letërsinë e krishterë të hershme:

Tani që dielli po ulet drejt mbrëmjes, le ta kalojmë atë që mbetet nga dita në gëzim dhe të mos e lëmë orën e darkës të paprekur nga hiri qiellor. Le të dëgjohet një psalm në banketin e përkorë dhe, meqë kujtesa jote është e sigurt dhe zëri yt i këndshëm, merre përsipër këtë detyrë, siç e ke zakon. Do t’i ushqesh më mirë miqtë e tu, nëse na ofron një recital shpirtëror dhe i magjeps veshët tanë me melodi të ëmbla fetare.¹¹

Këtu duhet bërë një vërejtje për terminologjinë. Cipriani, në pjesën e mësipërme, përdori fjalën „psalm“. Ai nuk po i referohej domosdoshmërisht njërit prej psalmeve kanonikë. Po aq lehtë mund t’i ishte referuar një „himni“ të krishterë të sapokompozuar. Shkrimtarët e krishterë të hershëm, përfshirë autorët e Dhiatës së Re, vështirë se bënin dallim mes asaj që ne sot do ta quanim „psalme“ dhe „himne“ — domethënë mes këngëve me tekste të marra nga 150 psalmet dhe këngëve me tekste të sapokompozuara. Secili term mund të përdorej për secilën kategori. Përpara shekullit të katërt, tekstet e sapokompozuara ishin në adhurim po aq të zakonshme sa psalmet, ose ndoshta edhe më të zakonshme.

Pra, dëshmitë e mbijetuara sugjerojnë se psalmodia e krishterë e hershme doli nga jeta e përditshme judaike dhe u rrit brenda jetës së përditshme të krishterë. Është e vështirë të mohohet se psalmodia ndodhte në adhurimin formal, por është e pamundur të provohet se ndodhte. Sidoqoftë, është e qartë se psalmet nuk ishin vetëm (ndoshta as kryesisht) për adhurimin formal e publik mes të krishterëve të hershëm, jo më shumë se ç’ishin mes judenjve. Kudo që të krishterët këndonin — dhe veçanërisht në shtëpi — psalmet përfshiheshin.

Psalmodia në jetën monastike

Krahasuar me pakësinë e informacionit për psalmodinë në kishë gjatë shekujve të dytë dhe të tretë, sasia e dëshmive që vijnë nga shekulli i katërt është e bollshme. Kemi dëgjuar tashmë një shembull të lëvdatës së zjarrtë që etërit e kishës të shekullit të katërt derdhën mbi të kënduarit e psalmeve. Entuziazmi i paparë për psalmet, që gjendet në shkrimet e krishtera të shekullit të katërt, rrallë është arritur në historinë e mëvonshme të kishës. Por ai sigurisht ka ndihmuar që psalmet të ngulen si tekstet parësore të përdorura në këngën e kishës.

Gjatë shekujve të mëparshëm himnet e sapokompozuara ishin të paktën po aq të spikatura mes këngëve të kishës sa edhe psalmet. Por gjatë shekullit të katërt psalmodia u bë në mënyrë dërrmuese më e spikatur se himnodia. Pa dyshim, një nga arsyet e rënies së të kënduarit të himneve në favor të të kënduarit të psalmeve ishte kërcënimi i herezisë. Suksesi me të cilin sektet heretike i përhapnin idetë e tyre nëpërmjet himneve e bëri kishën të matur ndaj teksteve jokanonikë.

Një tipar tjetër i shekullit të katërt, që kontribuoi në entuziazmin për psalmodinë, ishte rritja e monasticizmit. Në bashkësitë monastike të kënduarit e psalmeve u bë shtylla kurrizore e ditës liturgjike. Ndonëse fillimisht ndryshonte nga koha në kohë dhe nga vendi në vend, një orar periudhash adhurimi gjatë gjithë ditës ishte tipar i rëndësishëm i jetës monastike. Nga shekulli i gjashtë, falë ndikimit të urdhrit të themeluar nga Benedikti i Nursias, dita liturgjike monastike përbëhej zakonisht nga tetë periudha adhurimi (pa përfshirë Meshën). Këto periudha adhurimi — të quajtura së bashku Ofici Hyjnor ose Orët — ishin të shkurtra dhe përbëheshin nga lutje, lexim i Shkrimit dhe psalmodi e psalmeve dhe e kantikëve.

Ndonëse kishte variante gjatë gjithë Mesjetës, modeli i zakonshëm i adhurimit të përditshëm për shumë banorë të një manastiri ose kuvendi murgeshash fillonte me Vigjiljet (shpesh të quajtura Matine) gjatë natës. Kjo periudhë pasohej nga Lauda („lëvdim“, para agimit), Prima (ora e parë e ditës, rreth orës 6 të mëngjesit) dhe pastaj, në intervale prej tri orësh, nga Terca, Seksta dhe Nona gjatë ditës së punës. Vesprat këndoheshin në mbrëmje, të ndjekura nga Komplina. Të gjitha këto Ofice përfshinin të kënduarit e psalmeve në radhë — për shembull, Lauda përfshinte shtatë psalme, Vesprat kishin pesë psalme, Komplina përfshinte katër, e kështu me radhë. Në shumë institucione monastike të 150 psalmet këndoheshin in toto çdo javë, një praktikë e njohur nga Rregulla e Benediktit.

Natyrisht, populli i thjeshtë nuk merrte pjesë në këtë orar rigoroz adhurimi në tërësinë e tij, ndonëse dëshmitë sugjerojnë se të paktën disa nga këto Ofice, në Mesjetën e hershme dhe në kishën lindore, ishin të destinuara edhe për të krishterët jomonastikë. Përveç kësaj, mikpritja që shumë institucione monastike u ofronin pelegrinëve dhe udhëtarëve të tjerë në kohët e vona mesjetare sugjeron se të ftuarit do të ishin të pranishëm në disa nga këto Ofice dhe se veçanërisht Vesprat do të ndiqeshin nga laikët, si edhe nga murgjit ose murgeshat. Ia vlen të vihet re gjithashtu, në këtë kontekst, se popullariteti i Matineve dhe i Vesprave ka mbijetuar deri në ditët tona në shërbesat e Lutjes së Mëngjesit dhe të Mbrëmjes, veçanërisht mes anglikanëve dhe luteranëve. Praktika e shërbesave të përditshme të lutjes është futur kohët e fundit edhe mes disa presbiterianëve.

Do të ishte e vështirë të ekzagjerohej rëndësia e psalmeve në jetën monastike gjatë gjithë Mesjetës e më tej. Nuk ishte e pazakontë (në fakt, shpesh ishte e detyrueshme) që një murg ta dinte përmendsh gjithë Psalterin. Në manastire psalmet ishin mbizotërues ose, siç e shprehu një i krishterë i hershëm anonim, „Davidi është i pari, i mesmi dhe i fundit“. Të kënduar në unison, me interpretim responsorial dhe/ose antifonal, psalmet ishin buka e përditshme e murgut, themeli i jetës së tij të lutjes; ata ishin ushqimi i përditshëm i murgeshës për meditim.

Psalmet mes laikëve

Ndërsa psalmet u bënë dhe mbetën gurthemeli i lutjes dhe i meditimit monastik, çfarë ndodhi me ta në jetën e përditshme dhe në adhurimin e përbashkët të të krishterëve jashtë bashkësive monastike?

Në jetën e përditshme jashtë manastireve duket se ka pasur një periudhë të shkurtër — shekulli i katërt dhe ndoshta pak më tej — kur të kënduarit e psalmeve luante një rol të ngjashëm me atë që kishte në manastire, ndonëse jo aq të gjerë. Të paktën ky ishte ideali që shpallnin etërit e kishës të shekullit të katërt si Ambrozi, i cili i nxiste besimtarët:

Të paktën ndaje kohën tënde mes Perëndisë dhe botës. Kur errësira e natës të pengon të kryesh në publik veprat e kësaj bote, atëherë, meqë ke kohë të lirë për Perëndinë, jepju lutjes dhe, që të mos flesh, këndo psalme, duke e mashtruar kështu gjumin tënd me një mashtrim të mirëbërës. Në mëngjes nxito në kishë dhe ofro frytet e para të devotshmërisë sate, dhe më pas, nëse të thërret nevoja e kësaj bote, nuk je i përjashtuar nga të thënit: „Sytë e mi e kanë parapritur mëngjesin, që të përsiatem mbi fjalët e tua“ (Ps. 119:148). Tani mund të shkosh me mendje të qetë drejt detyrave të tua.¹²

Nuk mund të pohohet se shumica e të krishterëve e arritën këtë ideal, por as nuk mund të mohohet se disa u përpoqën, dhe se në disa familje të krishtera të kënduarit e psalmeve dëgjohej rregullisht dhe shpesh.

Pas shekullit të katërt ka pak dëshmi që të sugjerojnë se të krishterët jashtë bashkësive monastike ruajtën diçka që t’i afrohej idealit të shpallur në shekullin e katërt. Për fat të keq, duket mjaft e mundshme se, ndërsa psalmet po ushqenin bashkësitë monastike, ata po binin në mospërdorim mes të krishterëve të tjerë, për sa i përket jetës së përditshme.

Psalmet u bënë, megjithatë, të spikatur në Meshën e kishës perëndimore, rasti kryesor i adhurimit të përbashkët publik. Përsëri, shekulli i katërt ishte vendimtar në këtë zhvillim. Përpara asaj kohe mund të gjejmë pak dëshmi për të kënduar të rregullt e të përcaktuar të psalmeve në Meshë. Shekulli i katërt shënoi lindjen e psalmodisë si tipar i rregullt në dy pika të Meshës — në leximin e leksioneve të Shkrimit dhe në kungim. Më vonë, gjatë Mesjetës së hershme, psalmodia u bë tipar i rregullt edhe në fillim të Meshës — introiti — dhe në ofertor. Kështu, në Meshën mesjetare të plotësuar, këngët që këndoheshin në introit, në ofertor dhe në kungim, si edhe këngët që këndoheshin mes leksioneve të Shkrimit — gradualet, aleluja-t dhe traktet — nxirreshin në mënyrë dërrmuese nga psalmet. Me fjalë të tjera, të kënduarit e teksteve psalmikë në latinisht ishte pjesë e madhe e Meshës mesjetare, dhe të gjithë ata që e ndiqnin rregullisht merrnin një ekspozim bujar ndaj tyre.

Por ai ekspozim kishte dy të meta serioze. Së pari, për shumë njerëz ai përfshinte të dëgjuar, por jo të kuptuar, sepse latinishtja mbeti gjuha liturgjike edhe shumë kohë pasi pushoi së qeni gjuha e përditshme e shumicës së paarsimuar. Dhe, së dyti, ekspozimi përfshinte të dëgjuar, por jo të kënduar, sepse Mesha kryhej nga kleri dhe kori, duke i dhënë bashkësisë pak mundësi për pjesëmarrje të drejtpërdrejtë.

Muzika që mbartte tekstet psalmikë (dhe të gjitha tekstet e tjera liturgjike që këndoheshin) të Meshës dhe të Oficit gjatë gjithë Mesjetës njihet si kënga e rrafshët, ose kënga gregoriane, për nder të papës Gregori I (shekulli i gjashtë). Është një muzikë që përbëhet vetëm nga melodia dhe këndohet në unison, pa përdorim instrumentesh. Ritmi i saj është i lirë dhe prozaik, jo i matur në mënyrë të ngurtë, dhe kthesat e saj melodike janë të buta, të hijshme dhe paksa të pakapshme në destinacionin e tyre, të paktën për veshët e mësuar më shumë me strukturat tonale sesa me ato modale.

Ndonëse të kënduarit e psalmeve është një traditë e lashtë, vetëm nga fundi i shekullit të nëntë e këtej (kur u zhvilluan notacionet e para muzikore) mund t’i deshifrojmë këngët që përdoreshin për psalmet. Lartësitë e tingujve strukturoheshin sipas modeleve mesjetare të shkallëve të sistemit modal, që ishin më të larmishme se ndërtimet mazhor/minor të sistemit tonal të mëvonshëm. Zakonisht çdo melodi ose ton psalmik ishte një formulë recitimi, e kompozuar në një nga tetë mënyrat muzikore: dorike (I), hipodorike (II), frigjiane (III), hipofrigjiane (IV), lidiane (V), hipolidiane (VI), miksolidiane (VII) dhe hipomiksolidiane (VIII). (Shumë dorëshkrime thjesht shënonin një nga këta numra romakë pranë çdo psalmi.) Më vonë u krijuan melodi të tjera kënge në mënyrat më të reja eoliane dhe joniane. Ndonëse ishte e mundur që çdo psalm të këndohej me këngë të ndryshme, ishte zakon që një psalm i caktuar të lidhej me një ton psalmik të caktuar në një mënyrë të caktuar, si ndihmë për memorizimin dhe për interpretimin në grup.

Shembulli 1: Kënga gregoriane e Psalmit 25:1–2

Pa i mohuar karakteristikat pozitive të këngës së rrafshët — bukurinë e saj të përkorë, përshtatshmërinë liturgjike dhe thellësinë shpirtërore — është e rëndësishme të pranohet se nga fundi i Mesjetës reforma ishte prej kohësh e vonuar. Kënga dhe liturgjia e kishës ishin bërë një çështje e përpunuar, që rivalizonte dhe ndoshta „tejkalonte në shkëlqim psalmodinë e tempullit“.¹³ Por njerëzit ishin spektatorë, jo pjesëmarrës. Për më tepër, ata ishin spektatorë që, në rastin më të mirë, kishin vetëm një ide të mjegullt se ç’po ndodhte dhe ç’po këndohej.

Shumë kohë më parë, psalmodia e përpunuar e tempullit judaik kishte rënë nën sulmin e ashpër profetik, për shembull nga Amosi, i cili tha, në emër të Zotit:

„Unë i urrej, i përçmoj festat tuaja fetare; nuk i duroj dot kuvendet tuaja. … Largojeni nga unë zhurmën e këngëve tuaja! Nuk dua ta dëgjoj muzikën e harpave tuaja.“¹⁴

Psalmodia e kënduar në Reformacion

Në disa aspekte ka një paralele mes adhurimit të kohës së Amosit dhe Mesjetës së vonë e Rilindjes, kur muzika dhe rituali i përpunuar i kishës u bënë „objekti i përçmimit profetik nga ana e reformatorëve protestantë më radikalë“.¹⁵

Gjon Kalvini ishte një nga ata reformatorë më radikalë, që mbronte përdorimin ekskluziv të psalmeve dhe kthimin e tyre te tërë trupi i të krishterëve, në adhurim dhe në jetën e përditshme, në formën e vargëzimeve metrike në gjuhën e popullit, të kënduara në unison dhe pa shoqërim. Rregullimi i psalmeve në metra poetikë (prej nga vjen termi psalmodi metrike) nënkuptonte braktisjen e traditës së këngës së rrafshët (shih artikullin vijues mbi rolin e Kalvinit në zhvillimin e Psalterit të Gjenevës).

Martin Luteri nuk ishte aq radikal. Ai ngurronte t’i braktiste thesaret muzikore të kishës mesjetare, përfshirë përdorimin e koreve dhe të instrumenteve. Ai e ruajti praktikën e të kënduarit të pjesëve të shërbesës — për shembull, intonimin vijues të një psalmi për fillimin e Deutsche Messe (Meshës Gjermane) të tij të vitit 1526:

Shembulli 2: Introiti nga Mesha Gjermane e Luterit (Psalmi 34:1–2)

Ndonëse disa nga koralet e tij ishin vargëzime psalmesh (për shembull, „Kështjellë e fortë është Zoti ynë“, 468/469, mbështetur në Ps. 46), për t’u kënduar nga bashkësia në unison dhe pa shoqërim, ai përktheu gjithashtu himne më të vjetra latine dhe nxiti tekste të reja himnesh. „Shpëtimtar i kombeve, eja“ (336), për shembull, është një koral i përshtatur nga një tekst himni latin i hershëm dhe nga një melodi kënge.

Luteri ngurronte madje ta linte edhe gjuhën latine, sepse kjo do të thoshte të humbte thesare muzikore që ai donte t’i ruante, veçanërisht për të rinjtë:

Në asnjë mënyrë nuk do të doja ta ndërprisja shërbesën në gjuhën latine, sepse të rinjtë janë shqetësimi im kryesor. Dhe po ta arrija dot, dhe greqishtja e hebraishtja të ishin për ne po aq të njohura sa latinishtja dhe të kishin po aq melodi e këngë të bukura, do ta mbanim meshën, do të këndonim dhe do të lexonim të dielave radhazi në të katër gjuhët: gjermanisht, latinisht, greqisht dhe hebraisht.¹⁶

Kisha Anglikane e zhvilloi psalmodinë e psalmeve dhe të kantikëve në një stil të quajtur kënga anglikane. Këngët anglikane nuk këndohen në unison, por në katër zëra. Këto këngë përbëhen zakonisht nga dy fraza, një për secilën gjysmë të vargut psalmik (disa „këngë të dyfishta“ përbëhen nga katër fraza). Shumica e rrokjeve të tekstit këndohen mbi akordin e parë të frazës, ndërsa rrokjet e fundit ruhen për akordet kadencuese. Shembulli vijues i Psalmit 51:17 është vendosur mbi tonin psalmik TONUS REGIUS.

Shembulli 3: Psalmi 51:17, mbi Tonus Regius (Toni Mbretëror), ndoshta një përshtatje franceze e një kënge gregoriane të përdorur në Kapelën Mbretërore Franceze

Ndonëse quhet këngë anglikane, përdorimi i këtij stili nuk ka qenë ekskluzivisht anglikan; edhe disa kisha të tjera protestante e kanë përdorur.

Gjurmë të psalmodisë parareformatore në Psalter Hymnal

Cilat gjurmë të traditës së gjatë dhe të pasur parareformatore të të kënduarit të psalmeve ruhen në Psalter Hymnal, librin e këngëve të një denominacioni që rrjedh nga një prej reformatorëve më radikalë? Më e dukshmja, dhe më e rëndësishmja në këtë drejtim, është spikatja e teksteve psalmikë. Psalter Hymnal hapet me një përzgjedhje prej 150 vendosjesh psalmikë, një për çdo psalm të Shkrimit, dhe ofron vargëzime dhe vendosje muzikore alternative për disa psalme ndër këngët biblike dhe himnet që vijojnë në seksionet e mëvonshme të librit. (Referencat për këto alternativa jepen pranë secilit prej psalmeve përkatës në 150-shen e parë.)

Meqenëse Reformacioni kalvinist u kthye kaq ekskluzivisht drejt psalmodisë metrike, dhe meqenëse konvencioni modern i shoqërimeve të harmonizuara është kaq thellësisht i rrënjosur, trashëgimia e stileve muzikore mesjetare dhe e mënyrave të interpretimit nuk është e spikatur në Psalter Hymnal, por as nuk mungon krejtësisht.

Stili i këngës së rrafshët mungon pothuajse krejt në Psalter Hymnal. Melodia e himnit të madh të krishterë të hershëm „Of the Father’s Love Begotten“ (342) është më e afërta që melodia e Psalter Hymnal i vjen këngës së rrafshët. „O Come, O Come, Immanuel“ (328) dhe „Savior of the Nations, Come“ (336) ruajnë ende disa shenja të origjinës së tyre nga kënga e rrafshët (shih edhe 398 dhe 407, që të dy rrjedhin nga e njëjta këngë). Disa studiues dallojnë gjithashtu ndikime të këngës së rrafshët në disa melodi gjenevase. Në studimin e tij klasik Le Psautier Huguenot (1962), Pierre Pidoux tregon fragmente kënge në melodinë gjenevase për Psalmet 17, 20, 31, 32, 55, 80, 124 dhe 129. Prej këtyre, melodia për Psalmin 124 përfaqësohet në Psalter Hymnal. Psalter Hymnal përmban edhe një këngë anglikane: një vendosje të Lutjes së Zotit (207).

Një gjurmë paksa më e fortë e praktikës muzikore të lashtë dhe mesjetare, e ruajtur në Psalter Hymnal, janë ato këngë që i përshtaten mënyrës responsoriale të të kënduarit. Të kënduarit responsorial është tipar i spikatur i këngës së kulturave gojore. Pa qasje te muzika e shkruar, e vetmja mënyrë për të përfshirë një grup të madh njerëzish në këngë është t’i bësh ata të marrin pjesë nëpërmjet përgjigjeve dhe refreneve. Kënga e lashtë judaike dhe ajo e krishterë e hershme mbështeteshin shumë në mënyrat responsoriale, dhe ky model ruhet në parimin e Dhiatës së Re të të kënduarit „si me një zë“ (una voce dicentes). Kishte shumë mënyra, në të cilat psalmet këndoheshin responsorialisht. Më e thjeshta ishte që një solist të këndonte shumicën e vargjeve dhe bashkësia të përgjigjej herë pas here me një thirrje të shkurtër, si „Aleluja“ ose „Hosana“. Ishte gjithashtu shumë e thjeshtë që një frazë e shkurtër të kthehej në refren, si në Psalmin 136. Shpesh vargu i parë kthehej në refren, dhe herë pas here përdoreshin refrene më të përpunuara, si në Psalmin 42–43. Një mënyrë më e vështirë, që kërkon që të gjithë ta dinë psalmin, është që udhëheqësi dhe bashkësia të këndojnë vargje ose gjysmëvargje në mënyrë të alternuar.

Psalter Hymnal përfshin shumë psalme që i përshtaten të kënduarit responsorial — për shembull, shih Psalmet 8, 16, 23 (162), 24 (163), 100 (176) dhe 148 (188). Disa prej tyre, si vendosja e Psalmit 100 nga Lucien Deiss në 176, janë pjesë moderne të frymëzuara nga burime të lashta dhe mesjetare. Më shumë prej tyre, si vendosja e Psalmit 46 në 610, vijnë nga tradita muzikore gojore që, si traditat e lashta dhe mesjetare të hershme, kishin nevojë të përdornin mënyra responsoriale për t’i përfshirë të gjithë në këngë. Ajo që u zhvillua nga një nevojë muzikore në ato tradita mund të jetë për ne sot një alternativë muzikore pasuruese.

Përveç të kënduarit responsorial, që përfshin një kantor solist me refrene të bashkësisë, ka disa dëshmi se të kënduarit antifonal njihej në tempullin judaik. Me gjasë, koret e mëdha të levitëve këndonin disa nga psalmet më të gjatë duke ua caktuar strofat grupeve më të vogla brenda korit. Një alternatim praxis e tillë njihej edhe në kishën lindore greqishtfolëse, dhe Ambrozit zakonisht i njihet merita për nxitjen e të kënduarit antifonal në kishën perëndimore latinishtfolëse. Disa nga dorëshkrimet liturgjike të manastireve të ndryshme, si në Mesjetën e hershme, ashtu edhe në atë të vonë, tregojnë simbole që dëshmojnë të kënduarit antifonal të psalmeve. U zhvillua zakoni që dy grupe të këndonin një psalm, ku secili grup këndonte me radhë nga një varg biblik dhe pastaj përfundonin me „Gloria Patri“. Vetë arkitektura e shumicës së kishave dhe katedraleve mesjetare, me kanceleritë e tyre të ndara dhe me stolat e korit, është dëshmi e qëndrueshme e kësaj praktike antifonale.

Ndonëse të kënduarit antifonal i psalmeve nuk tregohet posaçërisht në Psalter Hymnal, kjo praktikë tradicionale është e dobishme për të kënduarit e psalmeve më të gjatë (si 9, 18, 22, 68, 89, 104, 119 dhe 145, e kështu me radhë). Për të pasqyruar nuancat brenda disa psalmeve, antifonia mund të kombinohet edhe me stilin responsorial — domethënë duke përdorur zëra solistë, dy ose më shumë grupe dhe tërë bashkësinë për të kënduarit e një psalmi (si 10, 50 dhe 132).

---

Psalmet kanë qenë zemra e këngës së kishës gjatë gjithë historisë së saj. Të krishterët e të gjitha kohërave, sa herë që i kanë vënë psalmet në qendër të këngës së tyre, kanë mësuar atë që dinin Kalvini dhe Vasili: „Edhe sikur të kërkojmë larg e gjerë … nuk do të gjejmë këngë më të mira … sesa Psalmet e Davidit“, sepse Psalteri në Shkrim „përfshin gjithçka … që është e dobishme“. Si mjete lutjeje dhe si burime ushqimi shpirtëror, psalmet mbeten të pakrahasueshëm. Kisha i shpërfill ata në dëm të vet, por i këndon për shëndetin e vet. Sepse, siç tha Ambrozi:

Psalmi është bekimi i popullit, lëvdimi i Perëndisë, lavdërimi nga turma, duartrokitja e të gjithëve, fjala e çdo njeriu, zëri i Kishës, rrëfimi kumbues i besimit, devotshmëri plot autoritet, gëzimi i lirisë, zhurma e gazit dhe jehona e haresë. Ai e zbut zemërimin, jep çlirim nga ankthi, lehtëson pikëllimin; është mbrojtje natën, mësim ditën, mburojë në kohë frike, festë shenjtërie, pamje qetësie, peng paqeje dhe harmonie. … Psalmi i bashkon ata që kanë mosmarrëveshje, i bashkon ata që janë në kundërshti dhe i pajton ata që janë fyer, sepse kush nuk do t’i lëshojë pe atij, me të cilin i këndon Perëndisë me një zë të vetëm? Ai është, tek e fundit, një lidhje e madhe uniteti, që numri i plotë i njerëzve të bashkohet në një kor të vetëm.¹⁷

---

Shënime

1. Përkthyer nga Calvin R. Stapert, „Singing Psalms from Bible Times to the Protestant Reformation,“ te Historical Essays: Psalms, 14–27. Përkthimi shqip: Albert J. Kona, 2026. ↩
2. Joseph Gelineau, S.J., Voices and Instruments in Christian Worship (Collegeville, Minn.: Liturgical Press, 1964), 67. ↩
3. Jean Calvin, parathënie e Psalterit të Gjenevës (1543), përkth. Oliver Strunk, te Oliver Strunk, Source Readings in Music History (New York: W. W. Norton and Co., 1950), 348. ↩
4. Vasili i Madh, Homili mbi Psalmin e Parë, përkth. Oliver Strunk, te Strunk, Source Readings in Music History, 64–65. ↩
5. Gelineau, Voices and Instruments in Christian Worship, 68. ↩
6. James McKinnon, „The Question of Psalmody in the Ancient Synagogue,“ Early Music History 6: 162–63. ↩
7. McKinnon, „The Question of Psalmody in the Ancient Synagogue,“ 183. ↩
8. J. A. Smith, „The Ancient Synagogue, the Early Church and Singing,“ Music and Letters 65 (1984): 10. ↩
9. Smith, „The Ancient Synagogue, the Early Church and Singing,“ 9–10. ↩
10. Justin Martiri, Apologjia I 67, përkth. James McKinnon, te James McKinnon, Music in Early Christian Literature (Cambridge: Cambridge University Press, 1987), 20. ↩
11. Cipriani, Ad Donatum 16, përkth. McKinnon, te McKinnon, Music in Early Christian Literature, 49. ↩
12. Ambrozi, Expositio psalmi CXVIII 19.32, përkth. McKinnon, te McKinnon, Music in Early Christian Literature, 128. ↩
13. James McKinnon, Antiquity and the Middle Ages (Prentice-Hall, 1990), 12. ↩
14. Amosi 5:21–23. ↩
15. McKinnon, Antiquity and the Middle Ages, 12. ↩
16. Martin Luther, parathënie e The German Mass and Order of Service, përkth. A. Steimle, rishik. Ulrich S. Leupold, te Luther’s Works, vëll. 53, bot. Ulrich S. Leupold (Philadelphia: Fortress Press, 1965), 63. ↩
17. Ambrozi, Explanatio psalmi I 9, përkth. McKinnon, te McKinnon, Music in Early Christian Literature, 126–27. ↩